Ó Mhéabh agus a carn go dtí ‘Madge’ agus a cnapán ime. Meascán Mhéabha/Meskan Meva “the lump (of rock) of Méabh” (féach logainm.ie #1396738)
Dáta: 12/01/2026
Luaitear mná in ainmneacha bailte fearainn na hÉireann minic go leor, ach is fíorannamh a thagann mórphearsana baineanna as miotaseolaíocht na nGael i gceist. Chonaiceamar cheana, áfach, gur caomhnaíodh Cailleach Bhéarra (Brl. The Hag of Beara) sa leagan stairiúil d’ainm an bhaile fearainn An Dún/Downs “the fort” (#55524) i gCill Mhantáin, mar atá Dún Chaillí Béarra “fort of the Hag of Beara”.
Ach is í Méabh — ise a chuir in aghaidh Chú Chulainn agus Chonchúir mhic Neasa i seanscéalta na Rúraíochta — an bhean miotaseolaíochta is coitianta a luaitear i logainmneacha. Thug sí ainm don pharóiste dlí Boith Mhéabha/Bovevagh “the (religious) hut of Méabh” (#1413310) i nDoire, ach den chuid is mó caomhnaítear í in ainmneacha gnéithe aiceanta nó saorga, amhail cnocáin, dúnta agus cairn. Tá réimse leathan sna gnéithe seo ó thaobh méid de, freisin — ó Cnocán Mhéabha “Méabh’s hillock”, dumha beag a sheas ar theorainn na gcontaetha idir Gleann an Smóil i mBaile Átha Cliath agus Gleann Crí i gCill Mhantáin, go dtí Meascán Mhéabha/Miosgan Meva “Méabh’s lump (of rock)” (#112076), carn ollmhór cloch ar bharr Chnoc na Riabh i Sligeach, ar a dtugtar Queen Maeve’s Cairn go coitianta sa Bhéarla.
Tá samplaí eile den logainm ceannann céanna Meascán Mhéabha agus é le fáil mar ainm cairn, béarlaithe mar Meskanmave i nDún na nGall (#1396738) agus Misgaun Meve i Ros Comáin (#1410345). (Tá dhá shampla eile le fáil i nDún na nGall fosta: féach logainm.ie). Is mór an díol suntais gur tugadh an t-ainm céanna seo ar chairn ar bharr sléibhte i dtrí chontae éagsúla in iarthuaisceart na tíre. Ní heol dúinn anois bunús beacht an dáileacháin seo, ach is cinnte ar a laghad is lú go léiríonn sé tábhacht Mhéabha i gcultúr na nGael. I 1835, le linn an chéad Suirbhéireacht Ordanáis, breacadh an scéilín aisteach áitiúil seo a leanas in Ainmleabhar Paróiste a thug faoi bhunús an logainm Meascán Mhéabha (#1396738) (ar an Mucais i nDún na nGall) a mhíniú:
Maskon Mave is a large mound of stones. The English of it is Madge’s butter. A woman of the name of Madge was ordered as a punishment to carry these stones to the top of Muckish and there to build them in a heap together and after this exploit was performed she was to go to Connaught and there she was to get a lump of butter (or a Maskon) as large as her mound of stones. So the mound of stones is called Mascon Mave or Madge’s butter.
Descr.Rem.:AL
Cé go mbeadh fonn ar dhuine glacadh leis nach bhfuil sa scéilín seo ach sampla d’aoibhneas ársa na miotaseolaíochta arna mheath thar na céadta bliain go baois leamh an bhéaloideasa, tá sé fíorthábhachtach a thabhairt faoi deara go gcaomhnaíonn sé an bunchomhthéacs Connachtach ina gcuirtear Méabh i láthair sa tseanlitríocht. Is sampla maith freisin é d’ainm breá Gaelach — ceann de na hainmneacha is mó le rá acu ar fad — arna chaitheamh i leataobh le linn tubaiste an athraithe teanga sa 19ú haois agus arna ionadú le hainm pearsanta Béarla nach raibh baint dá laghad aige leis. (Foirm dhíspeagtha de Brl. Margaret atá i Madge.) Maidir leis an gceangal a samhlaíodh idir an carn ollmhór cloch seo agus cnapán ime, cuimhnímis a chomónta is a bhí an focal meascán sa dara ciall sin in Éirinn, ón tseanaimsir i leith (see eDIL s.v. mescán).
Níor chóir gan rud beag eile a lua mar fhocal scoir, tharla gur in Ainmleabhar na Suirbhéireachta Ordanáis a breacadh an scéilín seo. Dá slogfaimis an t-íomhá claonta de chur chuige na Suirbhéireachta Ordanáis a chuirtear i láthair sa dráma Translations, bheimis ag súil leis gurbh é an t-aistriúchán áitiúil amaideach seo Brl. Madge’s Butter a bheadh roghnaithe go neamhchúiseach le greanadh ar na léarscáileanna oifigiúla. Ach dar ndóigh, is amhlaidh a bhí na scoláirí Gaeilge a d’oibrigh sa Rannóg Topagrafaíochta den tSuirbhéireacht Ordanáis báite i gcultúr agus i litríocht na nGael, agus thairis sin go bhfuaireadar tacaíocht thuisceanach thar na bearta ón oifigeach Sasanach a bhí i gceannas ar an ngnó ar fad. Faoi mar is iondúil a tharla, rinneadar deimhin de go ngreanfaí ainm traidisiúnta na gné seo ar an léarscáil, go mbeadh sé ar fáil do na glúnta — bíodh is gur i gcrot an Bhéarla é — mar Meskanmave.
(Conchubhar Ó Crualaoich & Aindí Mac Giolla Chomhghaill)